مكانیزاسیون كشاورزی مجموعه ای از علوم و فنون كاربردی است كه مطالعه، شناخت و به كارگیری انواع مختلف ماشین و ابزار نیروی محرك، در مراحل مختلف تولید و در فرآوری محصولات كشاورزی را شامل می شود.
به عبارت دیگر مكانیزاسیون، استفاده از وسایل و ادوات مكانیكی و به عبارت كلی تر استفاده از تكنولوژی روز در كشاورزی برای افزایش بهره وری با رعایت تمام جوانب می باشد.
مكانیزاسیون استفاده از تكنولوژی روز در كشاورزی برای رسیدن به توسعه پایدار است.
معنی خاص مكانیزاسیون شامل تكنولوژی ماشینی و مسائل مرتبط با آن در كشاورزی است، در حالی كه معنی عام آن تمام مسائل و تجزیه و تحلیل های كلی مرتبط با كشاورزی و مدیریت آنها را شامل می شود. مقاله حاضر، به بررسی مكانیزاسیون در بخش كشاورزی ایران و تحول و اهمیت آن می پردازد.
تاریخچه مكانیزاسیون در ایران
اولین گاوآهن فلزی برگردان دار دامی در زمان ناصرالدین شاه قاجار به ایران وارد شد و در ارومیه مورد استفاده قرار گرفت. اولین نمایشگاه ماشینهای كشاورزی در سال ۱۳۰۰ شمسی در تهران برگزار گردید و نمونه هایی از ماشین های كشاورزی به نمایش گذارده شد.
اولین تراكتور نفتی ساده به دستور رضاخان در سال ۱۳۰۸ برای مدرسه فلاحت خریداری گردید تا دانشجویان بتوانند با طرز كار آن آشنا و در مزارع استفاده كنند. با وقوع جنگ جهانی دوم و مشكلات دادوستد با كشورهای فروشنده و همچنین اثرات این جنگ در امور داخلی كشور، عملاً این طرح متوقف و بهره برداری از آن نیز مسكوت ماند. پس از جنگ، كم كم سرمایه داران و بعضی از شركتها شروع به وارد كردن تراكتور در ایران نمودند.ابتدا روستاییان از پذیرفتن تراكتور و ماشینهای كشاورزی در مزارع خود، خودداری می كردند و اعتقاد داشتند كه بركت كشاورزی در سم گاوها می باشد، ولی به تدریج كه با نتایج كار آنها آشنا شدند تا حدودی ماشینها را پذیرفتند.
در سال ۱۳۱۶ شركت شیار و ماشینهای كشاورزی تشكیل شد. این شركت ماشینهای كشاورزی و تراكتور های كشاورزی را وارد می نمود و با بستن قراردادهایی از طریق پیمانكاری برای صاحبان مزارع كار می كرد.
در سال ۱۳۲۵ دولت كمك هایی برای واردكنندگان تراكتور و ماشینهای كشاورزی در نظر گرفت و بانك كشاورزی تعدادی تراكتور چرخ لاستیكی و كمباین وارد نمود و به اقساط كوتاه مدت به مالكین و صاحبان مؤسسات كشاورزی فروخت.
آغاز فعالیت بنگاه توسعه ماشینهای كشاورزی از سال ۱۳۳۱ در واقع سرآغاز ماشینی كردن كشاورزی ایران به شمار می رود. این مؤسسه از سال ۱۳۳۱ تا سال ۱۳۳۶ خود رأساً اقدام به وارد كردن تراكتور و ماشینهای كشاورزی می نمود و آنها را به اقساط به فروش می رساند. اما از سال ۱۳۳۶ تا سال ۱۳۴۵ بنگاه مستقیماً اقدام به وارد كردن تراكتور نمی كرد، بلكه اعتبار وامی به اقساط ۴ تا ۶ ساله به متقاضیان خرید تراكتور می داد تا آنها مطابق سلیقه و امكانات خود اقدام به خرید تراكتور و كمباین و سایر ادوات كشاورزی بنمایند.
این طرز كار سبب شد كه به تدریج ماركهای مختلف تراكتور و كمباین هركدام به تعداد كمی وارد كشور شود و چون برای فروشندگان تأمین لوازم یدكی و تعمیرگاه های لازم مقرون به صرفه نبود، اغلب این وسایل در مدت كوتاهی از كار افتاده و بی استفاده می ماند.در سال ۱۳۴۵ قراردادی با كشور رومانی منعقد شد كه طی آن مقرر گردید تعدادی تراكتور با توان ۴۰ و ۶۵ اسب بخار یونیورسال و تعداد گاو آهن، دیسك، كودپاش، بذرپاش، دروگر و سایر ادوات خریداری شده از طریق بنگاه توسعه ماشینهای كشاورزی توسط عاملین فروش در اختیار كشاورزان گذارده شود. طبق این قرارداد مقرر شد كه در مراكز عمده فروش، اقدامات لازم برای تأسیس نمایندگی های لوازم یدكی و تعمیرگاه های ثابت و سیار به عمل آید.به موازات این قرارداد از سال ۱۳۴۶ اقدام به ساخت ساختمان كارخانه تراكتور سازی تبریز شد كه از سال ۱۳۴۹ بهره برداری از آن آغاز شد و قطعات تراكتور از رومانی وارد و در آن كارخانه مونتاژ گردید. این كارخانه از سال ۱۳۵۳ اقدام به وارد كردن تراكتورهای مسی فرگوسن نمود كه در حال حاضر ساخت این تراكتورها در كارخانه تراكتورسازی تبریز انجام می گیرد.
در سال ۱۳۵۲ كارخانه جاندیر اراك به مونتاژ تراكتور، كمباین و سایر ادوات كشاورزی جاندیر پرداخت كه این كارخانه نیز هم اكنون به ساخت كمباین وبیلر مشغول می باشد.
در سالهای اخیر شاهد رشدی چشمگیر در رابطه با استفاده از تراكتور و ماشینهای كشاورزی در مزارع ایران هستیم و این نوید پیشرفت و ترقی كشاورزی می باشد.
البته لازم به ذكر است كه بنگاه توسعه ماشینهای كشاورزی هم اینك منحل شده و مسئولیت این بنگاه به مراكز خدمات حمایتی كشاورزی سپرده شده است.در حال حاضر تولید كنندگان سختكوش ماشین های كشاورزی همراه با واردكنندگان ماشینها و ادوات كشاورزی با نظارت دستگاه های ذیربط و مراكز ارزیابی ماشینهای كشاورزی سعی در تأمین نیازهای مكانیكی مزارع دارند و در این راه قدم های مؤثری را برداشته اند.